Türkiye’de Çalışma Hayatının Gerçekleri: İş Cinayetleri, Güvencesiz Çalışma, Hak Arama Mekanizmaları ve Türkiye’de İşçi Haklarının Korunması
ÖZET
İşçi hakları, çalışma hayatının temel unsurlarından biri olmasına rağmen bu hakların mevzuatta tanınmış olması, uygulamada her zaman işçilerin haklarının korunduğu anlamına gelmemektedir. İş sağlığı ve güvenliği ihlalleri, ücret, tazminat ve fazla mesai alacaklarının ödenmemesi, sigortasız çalıştırma, sendikal hakların kullanılamaması ve işten çıkarılma tehdidi, Türkiye’de çalışma hayatının önemli sorunları arasında yer almaktadır. Bu sorunların ortak noktası, işçilerin yalnızca hak ihlallerine maruz kalması değil, aynı zamanda bu ihlalleri dile getirme, haklarını arama ve yaşadıkları mağduriyetlerin ortadan kaldırılmasını sağlama konusunda da çeşitli engellerle karşılaşmasıdır.
Türkiye’de her geçen gün artarak devam eden işçi ölümleri, iş kazaları ve çalışma hayatındaki hak ihlalleri karşısında sessiz kalmamak, bu sorunların nedenlerini ve sonuçlarını bir kez daha sorgulamak gerektiğine inanıyoruz. Çalışma hayatında yaşanan bu kayıplara ve ihlallere yalnızca istatistikler üzerinden bakmakla yetinmeyip, bunların arkasındaki koşulları ve işçilerin karşılaştığı güçlükleri de detaylı şekilde ele almamız gerektiğini düşünüyoruz. Bu çalışma, biraz da bu sorumluluk ve duyarlılık duygusuyla hazırlanmıştır. Bu çalışma titiz ve kapsamlı bir araştırma sonrasında araştırmacı-yazar ve Kamu Politikası, Devlet Yönetimi ve Toplumsal Gelişim Merkezi (KAPDEM) Proje Koordinatörü Ozan Önel tarafından kaleme alınmıştır.
Hazırlanan bu çalışmada, Türkiye’de işçi haklarının fiilen korunması, sadece işyerlerinde meydana gelen iş kazaları ve işçi ölümleri üzerinden değil, bunların yanı sıra çalışma hayatında karşılaşılan diğer hak ihlalleri üzerinden analiz edilmektedir. İşçilerin çalışma ortamındaki tehlikeleri ve hak ihlallerini önceden bildirmelerine rağmen bu bildirimlerin ne ölçüde dikkate alındığı, gerekli denetimlerin yapılıp yapılmadığı, üçüncü taraf bildirim sistemlerinin ne ölçüde işlediği ve önleyici müdahalelerin gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği çalışmanın temel inceleme alanlarını oluşturmaktadır. Bunlara ek olarak ihlaller sonrasında işçilerin haklarını arama süreçlerinde karşılaştıkları engeller de detaylı şekilde değerlendirilmektedir. Bu kapsamda mevcut başvuru mekanizmalarının; işçilerin seslerini duyurabilmesine, ihlallere karşı somut adımlar atılmasına ve yaşanan hak kayıplarının telafi edilmesine ne ölçüde katkı sağladığı incelenmektedir.
Türkiye’de Çalışma Hayatının Gerçekleri: İş Cinayetleri, Güvencesiz Çalışma, Hak Arama Mekanizmaları ve Türkiye’de İşçi Haklarının Korunması
1. Giriş
Çalışma hayatı, bireylerin yalnızca gelir elde ederek temel ihtiyaçlarını karşıladıkları ve yaşamlarını sürdürdükleri alan olmasının yanı sıra sosyal bir güvenceye, insan onuruna yakışır yaşam koşullarına ve haklara erişimlerini doğrudan etkileyen bir toplumsal alandır. Bu nedenle işçi haklarının var olması ve korunması, yalnızca işçi ile işveren arasındaki iş sözleşmesi düzenlemesi olarak değerlendirilmemelidir. İşçinin sağlıklı ve güvenli bir ortamda ayrımcılığa ve baskıya maruz kalmadan çalışabilmesi, emeğinin karşılığını zamanında alabilmesi ve hakları ihlal edildiğinde başvurabileceği etkili mekanizmalara sahip olması, çalışma hayatının temel gereklilikleridir.
Türkiye’de işçi haklarına ilişkin kapsamlı bir yasal çerçeve bulunmaktadır. Anayasa, 4857 sayılı İş Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve sendikal hakları düzenleyen mevzuat, çalışanların korunmasına yönelik önemli hükümler içermektedir. Türkiye’nin Uluslararası Çalışma Örgütü (International Labour Organization) (ILO) sözleşmelerinin önemli bir bölümünü onaylamış olması da bu alandaki uluslararası yükümlülüklerin bir parçasıdır. Ancak yasal düzenlemelerin varlığı ile işçilerin bu haklardan günlük çalışma hayatında yararlanabilmesi arasında her zaman doğrudan bir ilişki kurulamamaktadır. Çalışma hayatında karşılaşılan sorunlara bakıldığında, bu ayrım daha görünür hale gelmektedir. İş kazaları ve ölümler, ücretlerin eksik veya geç ödenmesi, fazla mesainin karşılığının verilmemesi, yıllık izinlerin kullandırılmaması, sendikal faaliyetler nedeniyle baskı kurulması ve işten çıkarılma tehdidi, iş hayatında karşılaşılan sorunlar olarak sıralayabiliriz. Bu ihlallerin bir bölümü doğrudan işveren uygulamalarından kaynaklanırken bir bölümü de denetim, kayıt dışılık, ekonomik eşitsizlik ve mevcut başvuru mekanizmalarının işleyişiyle bağlantılıdır.
Üzerinde durmamız gereken temel mesele, işçinin bir hakkının ihlal edilip edilmediğinden ibaret değildir. İşçi, ihlali fark ettiğinde bunu bildirebiliyor mu? Bildirim kanallarını biliyor mu? Bildirimde bulunduğunda işini, gelirini veya çalışma koşullarını kaybetme riskiyle karşılaşıyor mu? Hukuki destek alabilecek imkânlara sahip mi? Ücretsiz hukuki destek alabileceği kaç kanal bulunuyor? Başvurduğu mekanizma kendisine zamanında, güvenli ve somut bir çözüm sunabiliyor mu? Bu sorular sormamızın en önemli sebebi ise, işçi haklarının kâğıt üzerinde tanınması ile fiilen korunması arasındaki farkı anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.
Türkiye'de maden ocaklarında yaşanan işçi ölümleri başta olmak üzere, farklı sektörlerde meydana gelen ölümcül iş kazaları, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin uygulanması ve kamu denetiminin etkinliği konusundaki sorunları tekrar tekrar gündeme getirmektedir. 2026 yılı içerisinde yaşanan olaylar da bu sorunun farklı işkollarında devam ettiğini göstermektedir. Örneğin, 1 Ekim 2026 tarihinde Manisa'nın Soma ilçesinde İmbat Madencilik'e ait kömür ocağında meydana gelen göçükte beş maden işçisi hayatını kaybetmiş, iki işçi yaralanmıştır.[1] Yine Ekim ayında Zonguldak'ın Kilimli ilçesinde, daha önce kapatılarak girişinin mühürlendiği belirtilen ruhsatsız bir maden ocağında meydana gelen göçükte bir işçi yaşamını yitirmiştir.[2] Madencilik sektöründeki bu olayların yanı sıra, 2 Ekim 2026 tarihinde İzmir'in Torbalı ilçesindeki bir metal fabrikasında meydana gelen patlamada bir işçi hayatını kaybetmiş, altı işçi yaralanmıştır.[3] Eylül ayında İstanbul'un Büyükçekmece ilçesindeki bir inşaat alanında yaşanan toprak kayması da bir işçinin hayatını kaybetmesiyle sonuçlanmıştır.[4] Bu olaylar, iş sağlığı ve güvenliği sorunlarının yalnızca belirli sektörlerle sınırlı olmadığını ortaya koymaktadır. 9 Kasım 2026 tarihinde İzmir'in Aliağa ilçesindeki HABAŞ Demir Çelik Fabrikası'nda meydana gelen patlama ve yangında 18 işçinin hayatını kaybetmesi de bu tartışmanın en güncel ve en acı örneklerinden biridir.[5] Olayın ardından tesiste daha önce de işçi ölümleri yaşandığına ilişkin ihbar ve duyumların bulunduğu, bu konuların soruşturma kapsamında incelendiği kamuoyuna yansımıştır. Bu gelişme, yalnızca kazanın meydana geldiği andaki teknik koşulların değil daha önce ortaya çıkan risklerin, çalışanların uyarılarının ve yapılan bildirimlerin ilgili kurumlar tarafından nasıl ele alındığının da araştırılması gerektiğini göstermektedir. Sizce de işçilerin riskleri önceden bildirmesine rağmen bu bildirimlerin gerekli inceleme ve denetim süreçlerine yansımamış olması, ayrıca üzerinde durulması gereken ciddi bir sorun değil midir? Türkiye genelinde yıl boyunca yaşanan işçi ölümleri, iş sağlığı ve güvenliği alanındaki sorunların sürekliliğine işaret etmektedir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi'nin (İSİG) 10 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı rapora göre, 2026 yılının ilk on ayında en az 1.930 işçi çalışırken hayatını kaybetmiştir. Yalnızca Ekim 2026'da en az 193 işçinin yaşamını yitirdiği belirtilmektedir (İSİG Meclisi, 2026a). Raporda tarım, inşaat, taşımacılık, madencilik ve metal gibi farklı işkollarında meydana gelen ölümler de ayrı ayrı ele alınmaktadır. Bu veriler, işçi ölümlerinin tekil olaylar olarak değerlendirilmesinin yeterli olmadığını, çalışma koşulları, üretim baskısı, denetim uygulamaları ve işverenlerin önleyici tedbirleri bakımından daha kapsamlı bir incelemeye ihtiyaç bulunduğunu bizlere göstermektedir. Özellikle madencilik sektöründe yaşanan işçi ölümleri, bu sorunun yıllar içerisinde tekrar eden bir nitelik taşıdığını ortaya koymaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye’de işçi haklarının fiilen korunmasının önündeki yapısal, ekonomik ve kurumsal engelleri incelemektir. Bu doğrultuda çalışma, iş sağlığı ve güvenliği alanındaki ihlalleri, iş cinayetlerini, güvencesiz çalışma koşullarını ve işçilerin hak arama mekanizmalarına erişimini birbiriyle bağlantılı konular olarak ele almaktadır. Özellikle iş kazaları ve işçi ölümlerinin ardından gündeme gelen ihmallerin yanı sıra, işçilerin kazalar meydana gelmeden önce dile getirdikleri tehlike ve ihlal bildirimlerinin nasıl değerlendirildiği de çalışmanın temel tartışma alanlarından birini oluşturmaktadır.
2. İşçi Haklarının Korunmasına İlişkin Hukuki Çerçeve ve Hakların Kullanılmasının Önündeki Engeller
Türkiye’de işçi haklarının korunmasına ilişkin temel dayanaklardan biri Türkiye Cumhuriyeti Anayasasıdır (Anayasa). Anayasa’nın çalışma hakkı ve ödevi, çalışma şartları ve dinlenme hakkı, sendika kurma hakkı, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı gibi düzenlemeleri, çalışma hayatının temel güvencelerini oluşturmaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu ise iş sözleşmesinin kurulmasından sona ermesine, çalışma sürelerinden ücret ve izin haklarına kadar birçok konuyu düzenlemektedir. İş sağlığı ve güvenliği bakımından 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu özel bir öneme sahiptir. Kanun, işverenin çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü esas almakta, risklerin önlenmesi, eğitim verilmesi, gerekli tedbirlerin alınması ve çalışma ortamının gözetimi gibi sorumluluklar öngörmektedir. Dolayısıyla iş sağlığı ve güvenliği, yalnızca iş kazası meydana geldiğinde gündeme gelen bir konu değil, çalışma sürecinin tamamında yerine getirilmesi gereken önleyici bir yükümlülüktür. Sendikal haklar açısından 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, çalışanların örgütlenme ve toplu pazarlık haklarını düzenlemektedir. Bununla birlikte, mevzuatta sendikal hakların tanınması, çalışanların bu hakları işyerinde herhangi bir baskı veya yaptırım korkusu yaşamadan kullanabildiği anlamına gelmemektedir. İşçinin sendikaya üye olması, örgütlenme faaliyetlerine katılması veya çalışma koşullarına ilişkin itirazlarını dile getirmesi nedeniyle ayrımcı uygulamalarla karşılaşması, hukuki güvenceler ile uygulama arasındaki mesafenin önemli örneklerindendir. Uluslararası düzeyde ise ILO sözleşmeleri ve Birleşmiş Milletler İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri, işçi haklarının korunması bakımından önemli standartlar sunmaktadır. Türkiye, ILO'nun 155 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Sözleşmesi ile 187 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliğini Geliştirme Çerçeve Sözleşmesi'ni onaylamıştır. Bu sözleşmeler, güvenli çalışma ortamının sağlanmasını yalnızca işyeri düzeyinde değil, ulusal politika ve kurumsal sorumluluklar çerçevesinde de ele almaktadır.
Birleşmiş Milletler İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri ise işletmelerin insan haklarına saygı gösterme sorumluluğunu ve hak ihlallerinin giderilmesine yönelik mekanizmaların önemini ortaya koymaktadır. Rehber İlkeler'in 31. maddesinde, devlet dışı ve devlet temelli yargı dışı şikâyet mekanizmalarının meşru, erişilebilir, öngörülebilir, hakkaniyetli, şeffaf, haklarla uyumlu, sürekli öğrenmeye açık ve diyalog temelli olması gerektiği belirtilmektedir. Bu ölçütler, işçilerin başvurabileceği mekanizmaların yalnızca mevcut olmasının değil, gerçekten kullanılabilir ve sonuç üretebilir olmasının da önemini göstermektedir. Bu çerçevede Türkiye açısından temel mesele, yeni yasal düzenlemeler yapılmasından önce mevcut düzenlemelerin ne ölçüde uygulandığının ve uygulamadaki eksikliklerin nasıl giderilebileceğinin değerlendirilmesidir. Hukuki koruma, ancak işçinin bu korumaya erişebildiği ve ihlal karşısında somut bir sonuç elde edebildiği ölçüde anlam kazanmaktadır. Bu durum, Türkiye'nin içinde bulunduğu ekonomik koşullarla birlikte daha da ağırlaşmaktadır. Artan hayat pahalılığı, kira, gıda ve diğer temel ihtiyaçların maliyetindeki yükseliş, birçok çalışan için geçimini sağlamayı her geçen gün daha zor hâle getirmektedir. Ücretlerin temel ihtiyaçları karşılamakta yetersiz kalması, çalışanların mevcut işlerine ekonomik açıdan daha fazla bağımlı hâle gelmesine neden olmaktadır. Özellikle iş bulma olanaklarının sınırlı olduğu veya benzer koşullarda başka bir işe geçmenin kolay olmadığı durumlarda, işini kaybetme ihtimali çalışanlar üzerinde ciddi bir baskı oluşturmaktadır. İşsizlikle karşı karşıya kalmak, yalnızca düzenli gelirden mahrum kalmak değil, aynı zamanda kişinin ve ailesinin temel ihtiyaçlarını karşılayamaması anlamına da gelebilmektedir.
Kadın çalışanlar, göçmenler, mevsimlik tarım işçileri, genç çalışanlar ve kayıt dışı istihdam edilen kişiler açısından bu engeller farklı biçimlerde ortaya çıkabilmektedir. Kadın çalışanlar bakım ve ev içi sorumluluklar, ücret eşitsizliği, ayrımcılık ve taciz gibi sorunlarla karşılaşabilirken, göçmen işçiler dil engeli, çalışma izni ve ikamet statüsüyle ilgili kaygılar veya işveren karşısındaki ekonomik bağımlılık nedeniyle haklarını aramakta zorlanabilir. Mevsimlik tarım işçilerinin çalışma ve barınma koşulları, hizmetlere erişim ve sosyal güvence bakımından ek kırılganlıklar yaratabilir. Bu grupların tamamını aynı deneyime sahipmiş gibi değerlendirmek doğru değildir. Bununla birlikte, ortak nokta, işçinin çalışma koşulları üzerindeki kontrolünün sınırlı olması ve hak ihlaline karşı çıkmasının kendisi açısından yeni riskler doğurabilmesidir. Bu nedenle işçi haklarının korunmasına yönelik politikalar, farklı çalışan gruplarının karşılaştığı özel engelleri dikkate alan bir yaklaşımla geliştirilmelidir.
Bir hakkın ihlal edilmesi kadar, ihlal sonrasında işçinin bu durumu bildirebilmesi ve çözüm arayabilmesi de önemlidir. İşçilerin hak arama süreçleri çoğu zaman bilgi eksikliği, ekonomik kaygılar, işini kaybetme korkusu, hukuki süreçlerin karmaşıklığı ve başvuru mekanizmalarına duyulan güvensizlik nedeniyle zorlaşmaktadır. Hukuki süreçlerin uzunluğu ve maliyeti de işçilerin kararlarını etkileyebilir. İşçi, alacağını tahsil etmek için uzun bir süreçle karşılaşacağını düşünüyorsa veya hukuki destek alacak ekonomik imkâna sahip değilse hakkını aramaktan vazgeçebilir. Bu durum, özellikle düşük ücretle çalışan ve gelirini günlük yaşamını sürdürmek için kullanan kişiler açısından daha ağır sonuçlar doğurabilir.
Bu nedenle işçinin sessiz kalması, bir hak ihlalinin bulunmadığı veya mevcut çalışma koşullarını kabul ettiği anlamına gelmez. Aksine sessizlik, çoğu zaman ekonomik bağımlılığın, işsizlik korkusunun ve işçi ile işveren arasındaki güç eşitsizliğinin bir sonucu olarak karşımıza çıkabilir. İşçilerin haklarını kullanabilmeleri için yalnızca yasal düzenlemelerin ve başvuru mekanizmalarının bulunması yeterli değildir. Bu mekanizmalara başvurmanın işlerini, gelirlerini veya geçim kaynaklarını riske atmayacağına güvenebilmeleri de gerektiği unutulmamalıdır.
3. İş Cinayetleri ve İş Sağlığı ve Güvenliği
İş sağlığı ve güvenliği, işçi haklarının fiilen korunup korunmadığını gösteren en önemli alanlardan biridir. Çünkü bu alandaki eksiklikler yalnızca ücret, izin veya çalışma süresi gibi hakları değil, doğrudan işçinin yaşamını ve beden bütünlüğünü ilgilendirmektedir. İş kazaları ve meslek hastalıkları, çoğu zaman tek bir dikkatsizlik veya anlık hata üzerinden açıklanmaktadır. Oysa iş kazalarının arkasında yetersiz risk değerlendirmesi, uygun olmayan ekipman, gerekli eğitimlerin verilmemesi, aşırı çalışma, denetim eksikliği ve üretim baskısı gibi birden fazla etken bulunmaktadır.
SGK'nın 2025 yılı istatistiklerine dayanan veriler, iş kazalarının boyutunu ortaya koymaktadır. 2025 yılında 766.039 sigortalının iş kazası geçirdiği, 1.931 sigortalının ise iş kazası sonucu hayatını kaybettiği bildirilmektedir. Aynı veri setinde 916 meslek hastalığı tanısı yer almaktadır. Bu rakamlar, iş sağlığı ve güvenliğinin çalışma hayatında hâlâ ciddi bir sorun olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, SGK kayıtlarının sigortalılık ve bildirim kapsamına dayandığı unutulmamalıdır. Kayıt dışı çalışanların, bildirilmeyen kazaların veya meslek hastalığı tanısı alamayan çalışanların bu istatistiklerde yeterince temsil edilmemesi olasıdır (Sosyal Güvenlik Kurumu. 2025 yılı istatistik yıllığı).
Bu noktada yalnızca kaç işçinin hayatını kaybettiğine odaklanmamak gerekir. Asıl sorulması gereken, bu ölümlerin ne kadarının önlenebilir olduğu ve benzer olayların tekrar yaşanmaması için sonrasında hangi önlemlerin alındığıdır. Üzerinde durmak istediğimiz en temel konu da budur. İş kazaları meydana geldikten sonra sorumluların belirlenmesi ve hukuki süreçlerin işletilmesi kadar, kazaya yol açabilecek tehlikelerin önceden tespit edilmesi ve ortadan kaldırılması da önem taşımaktadır. Bu nedenle iş sağlığı ve güvenliği politikalarının başarısı, yalnızca olay sonrası müdahale süreçleriyle değil, önleyici mekanizmaların ne ölçüde işlediğiyle değerlendirilmelidir. İşverenin mesleki riskleri önleme, çalışanları bilgilendirme ve gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini alma yükümlülüğü, yalnızca yazılı prosedürlerin hazırlanması veya mevzuatta öngörülen belgelerin tamamlanmasıyla yerine getirilmiş sayılamaz. İşyerinde koruyucu ekipmanların bulundurulması kadar, bu ekipmanların çalışanlar tarafından uygun ve düzenli biçimde kullanılmasının sağlanması, iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin verilmesi kadar, edinilen bilgilerin günlük çalışma uygulamalarına yansıması da önem taşımaktadır. Bu unsurlar birbirinden bağımsız yükümlülükler olarak değil, birbirini tamamlayan ve süreklilik gerektiren bir önleme sisteminin parçaları olarak ele alınmalıdır. Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanındaki temel sorunlardan biri, mevzuatta tanımlanan yükümlülükler ile işyerlerindeki uygulamalar arasındaki uyumsuzluktur. Bazı işyerlerinde risk değerlendirmelerinin güncel çalışma koşullarını yansıtmaması, çalışanların bu süreçlere yeterince dahil edilmemesi, eğitimlerin uygulamaya dönük olmaktan çok belge ve katılım kayıtlarının tamamlanmasına indirgenmesi ve tespit edilen risklere ilişkin önlemlerin zamanında alınmaması, koruyucu sistemlerin etkisini ortadan kaldırmaktadır. Bu noktada iş güvenliği uzmanlarının çalışma koşulları ve bağımsızlığı da ayrıca sorgulanmalıdır. İş güvenliği uzmanlarının ücretlerini doğrudan hizmet verdikleri işverenlerden almaları ve mesleki faaliyetlerini işverenin ekonomik ve idari kontrolü altında sürdürmeleri, tespit ettikleri riskleri ve mevzuata aykırı uygulamaları ne ölçüde özgürce dile getirebildikleri konusunda önemli soru işaretleri yaratmaktadır. İşverenin üretim maliyetlerini artırabilecek veya üretimin durdurulmasını gerektirebilecek bir riskin bildirilmesi, uzman açısından mesleki ve ekonomik baskı oluşturabilmektedir. Bu koşullarda bazı uzmanların işyerindeki eksiklikleri açıkça raporlamak yerine işverenin beklentileri doğrultusunda hareket etmesi ya da tespit edilen sorunların üzerini örtmesi riski ortaya çıkmaktadır. Elbette tüm iş güvenliği uzmanlarını aynı şekilde değerlendirmek doğru değildir.
Üzerinde durulması gereken bir diğer yönü de Türkiye'de işverenlerin sahip olduğu ekonomik güç ve siyasi ilişkilerin, denetim ve yaptırım süreçlerini ne ölçüde etkileyebildiğidir. Özellikle bazı sektörlerde büyük istihdam sağlayan, yerel ekonomide önemli bir yere sahip veya güçlü siyasi bağlantıları bulunan işverenlerin, işletmelerinde bulunan ihlallerine rağmen ne ölçüde hesap verdiği sorgulanmalıdır. Zira, Türkiye'de iş kazaları ve işçi ölümleri sonrasında ortaya çıkan tablo, herkesin aynı kurallara tabi olmasına rağmen bu kuralların herkes için aynı şekilde uygulanmadığını ve ihlaller karşısında gerekli yaptırımların her zaman işletilmediğini göstermektedir. Burada asıl sorun yalnızca bir işverenin mevzuata aykırı davranması değil, bu ihlaller karşısında kamu kurumlarının nasıl bir tutum aldığıdır. İşçilerden kurallara uymaları beklenirken, aynı hassasiyetin işverenler için de gösterilmesi gerekir. Bir işçinin en küçük hatasında yaptırımla karşılaşabildiği bir çalışma düzeninde, işverenin ekonomik gücü veya çevresi nedeniyle sorumluluktan uzak kalabilmesi ciddi bir adalet sorunudur.
Denetim mekanizmalarının rolü de bu noktada belirleyicidir. İş teftişinin yalnızca belge kontrolü veya işyerinin belirli aralıklarla ziyaret edilmesi şeklinde yürütülmesi, çalışma ortamındaki gerçek risklerin tespit edilmesi için yeterli olmayabilir. Denetimlerin risk temelli, önleyici ve çalışanların görüşlerini dikkate alan bir yaklaşımla gerçekleştirilmesi gerekir. ILO'nun 2026 yılında yayımladığı Türkiye'de iş teftişinin geleceğine ilişkin rapor da değişen çalışma biçimleri, teknolojik dönüşüm ve yeni istihdam modellerinin denetim sistemleri açısından yeni ihtiyaçlar doğurduğuna dikkat çekmektedir.
İş sağlığı ve güvenliği alanında işçilerin bildirimde bulunabilmesi de önleyici yaklaşımın önemli bir parçasıdır. Çalışanlar, koruyucu ekipmanın eksik olduğunu, makinelerin güvenli olmadığını veya çalışma alanında ciddi bir risk bulunduğunu dile getirebilecekleri güvenli kanallara sahip olmalıdır. Bu bildirimler nedeniyle işçinin tehdit edilmesi, dışlanması veya işten çıkarılma riskiyle karşılaşması, tehlikelerin zamanında ortaya çıkarılmasını engelleyebilir. Bu nedenle iş sağlığı ve güvenliği politikaları, çalışanların yalnızca kurallara uymasını değil, risklerin belirlenmesine aktif biçimde katılmasını da sağlamalıdır. Ancak işçilerin bu bildirimleri doğrudan işverene veya işyeri yönetimine iletmesi her zaman mümkün olmayabilir. İşini kaybetme, tehdit edilme, dışlanma veya çalışma koşullarının kötüleştirilmesi endişesi, çalışanların yaşadıkları sorunları dile getirmelerini engelleyebilir. Bu nedenle yalnızca işyeri içindeki şikâyet kanallarının bulunması yeterli değildir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yürütülen ALO 170 gibi iletişim ve başvuru kanallarının yanı sıra, işyerinden ve işverenden bağımsız üçüncü taraf bildirim ve şikâyet mekanizmalarının da erişilebilir ve güvenilir olması önem taşımaktadır.
4. Kamu Politikası Önerileri ve Sonuç
Türkiye'de işçi haklarının korunmasına ilişkin temel sorunlardan biri, yasal düzenlemelerin varlığı ile bu hakların çalışma hayatında fiilen kullanılabilmesi arasındaki mesafedir. İş sağlığı ve güvenliği ihlalleri sebebiyle yaşanan ölümler, ücret ve çalışma süresine ilişkin ihlaller, kayıtsız çalışma, sendikal hakların kullanımında karşılaşılan engeller ve hak arama süreçlerindeki güçlükler, bu mesafenin farklı görünümleridir.
Bu sorunları birbirinden bağımsız değerlendirmek, çalışma hayatındaki yapısal ilişkileri gözden kaçırmaya neden olabilir. Kayıtsız çalışan bir işçinin iş sağlığı ve güvenliği riskini bildirmekten kaçınması, ücret alacağını talep edememesi veya sendikal haklarını kullanamaması, çoğu zaman aynı güç eşitsizliğinin farklı sonuçlarıdır. Benzer şekilde, bir işçinin hak ihlalini bildirmesine rağmen etkili bir çözüm elde edememesi, ihlalin devam etmesine veya başka çalışanları da etkilemesine yol açabilir. Bu nedenle işçi haklarının korunmasına yönelik politikaların yalnızca ihlal gerçekleştikten sonra devreye giren hukuki süreçlere odaklanması yeterli değildir. Risklerin önceden belirlenmesi, çalışanların karar ve denetim süreçlerine katılımının sağlanması ve tespit edilen eksikliklerin zamanında giderilmesi esas alınmalıdır. Öncelikle iş sağlığı ve güvenliği denetimleri, iş kazaları ve işçi ölümleri meydana geldikten sonra yürütülen incelemelerle sınırlı kalmamalıdır. Özellikle yüksek riskli sektörlerde, kayıt dışı istihdamın yaygın olduğu alanlarda ve tedarik zincirinin alt kademelerinde iş teftişinin erişimi ve kapasitesi artırılmalıdır. Denetimlerin başarısı yalnızca tespit edilen ihlallerin veya kesilen idari cezaların sayısıyla değil, bu ihlallerin giderilip giderilmediği ve benzer risklerin tekrarını önlemek için hangi adımların atıldığıyla da değerlendirilmelidir.
İşçi haklarının korunmasında kamu kurumları, sendikalar, sivil toplum kuruluşları ve işverenler arasındaki koordinasyonun güçlendirilmesi de önemlidir. İşçilerin başvurularının doğru kurumlara ve ihtiyaç duydukları hukuki, sosyal veya psikososyal destek hizmetlerine yönlendirilmesi sağlanmalıdır. Özellikle farklı hak ihlallerinin bir arada yaşandığı durumlarda, kurumlar arasında etkili bir iş birliği kurulması, işçinin aynı sorunu çözmek için farklı kanallar arasında tek başına mücadele etmek zorunda kalmasını önleyebilir. Bununla birlikte bu iş birliği süreçlerinde işçilerin kişisel verilerinin ve başvuru gizliliğinin korunması temel bir ilke olarak benimsenmelidir.
Bir işyerinde işçinin ücretini zamanında alması, yıllık iznini kullanabilmesi, sağlıklı ve güvenli koşullarda çalışması veya ayrımcılığa uğradığında başvurabileceği bir mekanizmaya sahip olması olağanüstü talepler değildir. Bunlar, insana yakışır çalışma hayatının asgari koşullarıdır. Bu koşulların sağlanması, yalnızca işverenlerin iyi niyetine bırakılamayacak kadar temel bir hak ve kamu politikası meselesidir. İşverenlerin ekonomik gücü, sektördeki konumu veya sahip oldukları ilişkiler de çalışanların haklarının korunması ve ihlaller karşısında hesap verilmesi bakımından bir ayrıcalık oluşturmamalıdır. Kuralların bütün işyerlerinde aynı şekilde uygulanması, denetimlerin etkili yürütülmesi ve ihlaller karşısında gerekli yaptırımların işletilmesi, çalışma hayatında adaletin sağlanması açısından vazgeçilmezdir.
Sonuç olarak, işçi haklarının fiilen korunup korunmadığını değerlendirirken yalnızca hangi hakların mevzuatta yer aldığına değil, işçinin bu hakları kullanmak istediğinde neyle karşılaştığına bakmak gerekir. İşçi haklarının gerçek anlamda korunması, ihlallerin önlenebildiği, işçinin korkmadan başvuru yapabildiği, bildirimlerinin ciddiyetle değerlendirildiği ve yaşadığı sorunun çözümü için somut adımların atıldığı bir çalışma hayatının kurulmasıyla mümkündür. İşçilerin seslerinin duyulmadığı, bildirimlerinin karşılıksız kaldığı veya hak aramanın işlerini ve geçim kaynaklarını riske attığı bir sistemde, yasal düzenlemelerin tek başına koruma sağlaması beklenemez. Bu nedenle işçi haklarının korunması, yalnızca mevzuatın uygulanması değil, işçinin yaşamını, emeğini ve insan onurunu merkeze alan bir çalışma düzeninin oluşturulması meselesi olarak ele alınmalıdır.
Kaynakça
Adalet Bakanlığı. (2026). 2025 yılı adalet istatistikleri. https://www.adalet.gov.tr/adalet-bakanliginin-2025-adalet-istatistikleri-yayimlandi
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği. (2011). İş dünyası ve insan haklarına dair Birleşmiş Milletler rehber ilkeleri. https://www.ohchr.org/documents/publications/guidingprinciplesbusinesshr_en.pdf
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2026). Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı 2025 yılı idare faaliyet raporu. https://www.csgb.gov.tr/ https://www.csgb.gov.tr/Media/hezftc0d/%C3%A7alisma-ve-sosyal-guvenlik-bakanligi-2025-idare-faaliyet-raporu.pdf
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı. (2026). Türkiye’de çalışma hayatının geleceği ve COVID-19 sonrası dönemde iş teftiş ve rehberliğin rolü. https://www.csgb.gov.tr/rtb/projeler/devam-eden-projeler/
İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG). (2026a). 2025 yılı iş cinayetleri raporu. https://www.isigmeclisi.org/is-cinayetleri-raporlari
İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG). (2026b). https://www.isigmeclisi.org/21753-habas-taki-katliamin-sorumlusu-patron-ve-ilgili-bakanliklardir-ekim-ay
International Labour Organization (ILO). (1981). Occupational Safety and Health Convention, 1981 (No. 155). https://www.ilo.org/
International Labour Organization (ILO). (2006). Promotional Framework for Occupational Safety and Health Convention, 2006 (No. 187). https://www.ilo.org/
International Labour Organization (ILO). (2026). The future of work and the role of labour inspection and guidance in Türkiye in the post-COVID-19 period. https://www.ilo.org/publications/future-work-and-role-labour-inspection-and-guidance-t%C3%BCrkiye-post-covid-19
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2026). İşgücü istatistikleri, 2025. https://veriportali.tuik.gov.tr/Bulten/Index?dil=1&p=Isgucu-Istatistikleri-2025-57996
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK). (2026). 2025 yılı istatistik yıllığı. https://www.sgk.gov.tr/ https://www.sgk.gov.tr/istatistik/yillik/fcd5e59b-6af9-4d90-a451-ee7500eb1cb4
Türkiye Cumhuriyeti. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası.
Türkiye Cumhuriyeti. 4857 sayılı İş Kanunu.
Türkiye Cumhuriyeti. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu.
Türkiye Cumhuriyeti. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu.
Türkiye Cumhuriyeti. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu.
Türkiye Cumhuriyeti. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu.
[1]https://f.aa.com.tr/tr/gundem/manisanin-soma-ilcesinde-maden-ocaginda-gocuk-meydana-geldi/4074969
[2]https://www.turkiyegazetesi.com.tr/gundem/zonguldakta-ruhsatsiz-maden-ocaginda-gocuk-1-isci-hayatini-kaybetti
[3] https://www.dha.com.tr/yerel-haberler/izmir/torbali/izmirde-metal-fabrikasinda-patlama-3u-agir-2954671
[4]https://www.aa.com.tr/tr/gundem/buyukcekmecede-gocuk-altinda-kalan-2-isciden-biri-hayatini-kaybetti/4062129
[5]https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/son-dakika-18-isci-hayatini-kaybetti-14-u-yarali-habas-in-patronu-istanbul-da-yakalandi-2555113
